Nie ma obecnie przepisów nakładających na posiadaczy przyrządów pomiarowych obwiązek ich wzorcowania bezpośrednio. Oznacza to, że nie podlegają one bezpośredniej prawnej kontroli metrologicznej.
Są pewne branże takie jak elektroenergetyka, chłodnictwo (Ustawa z dnia 15 maja 2015r. o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych) dla których w osobnych przepisach znalazły się wytyczne lub nałożona konieczność wzorcowania używanych narzędzi pomiarowych.
Jest także conajmniej kilka przepisów pośrednich, rozporządzeń, norm, a także szereg zaleceń branżowych czy producenckich, które uważa się za źródło wiedzy technicznej i które o tym wspominają lub nawet taki obowiązek nakładają.
1. W Ustawie z dnia 11 maja 2001 r. Prawo o miarach,
znajdziemy następujące artykuły:
Rozdział 2 Legalne jednostki miar i państwowe wzorce jednostek miar
Art. 5.1. Legalnymi jednostkami miar są:
1) jednostki Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI)
(...)
w Art. 6.1.
Obowiązek stosowania legalnych jednostek miar dotyczy użytkowania przyrządów pomiarowych, wykonywania pomiarów i wyrażania wartości wielkości fizycznych.
Należy więc zadać pytanie: w jaki sposób, można potwierdzić, że nasz przyrząd pomiarowy, wskazujący 1 V napięcia, 1 A prądu, 1 Ω rezystancji, 1°C temperatury (ew. innej jednostki) lub ich wielokrotności, wskazuje je poprawnie czyli, że są to legalne jednostki zgodnie z wymaganiami powyższej ustawy?
Bez wzorcowania jest to dosyć problematyczne.
O ile zapisów tej ustawy nie będzie stosował nikt wobec osób fizycznych to w zasadzie na podstawie ww. przepisów, stwierdzenie spełnienia wymagań (stosowania legalnych jednostek) można oczekiwać w stosunku każdego przedsiębiorstwa wykonującego pomiary. Spełnieniem tego wymagania jest chociażby świadectwo wzorcowania przyrządu.
2. Firmy w których wdrożone zostały normy ISO 9001, mają obowiązek ich przestrzegania, który wynika z podpisanych umów z odbiorcami / dostawcami, lub stosują się do wymagań GLP (Good Laboratory Practice).
W normie ISO 9001, punkt dotyczący wzorcowania przyrządów mieści się pod sekcją dotyczącą kontroli nad urządzeniami monitorującymi i pomiarowymi. W edycji ISO 9001:2015, ten obszar jest omawiany w sekcji 7.1.5 pod tytułem „Monitoring and measuring resources” (Zasoby do monitorowania i pomiarów).
Sekcja 7.1.5 wymaga od organizacji, aby zapewnić, że zasoby służące do monitorowania i pomiarów są odpowiednie do ich zastosowania i prowadzą do uzyskania wiarygodnych wyników. Musi istnieć proces, który gwarantuje, że te przyrządy są wzorcowane lub weryfikowane w określonych odstępach czasu lub przed użyciem, a także że są one identyfikowalne, aby można było określić ich status wzorcowania.
Norma wymaga również, aby były przechowywane odpowiednie zapisy wyników wzorcowania i weryfikacji.
Punkty te zapewniają (oraz nakładają obowiązek), że wszystkie przyrządy pomiarowe używane w procesach, które wpływają na jakość produktu, są odpowiednio wzorcowane i utrzymane, co ma na celu zapewnienie ciągłej dokładności pomiarów oraz ogólnej jakości produktów i usług oferowanych przez organizację.
3. Instrukcja obsługi przyrządu pomiarowego
Dla znakomitej większości przyrządów pomiarowych, ich producenci bezpośrednio lub w instrukcji obsługi zalecają wykonywanie wzorcowania przyrządów co (najczęściej) 12 miesięcy.
Niektórzy użytkownicy, proszeni o dostarczenie świadectwa po pomiarach, starają wytłumaczyć, że jest to przecież wyłącznie zalecenie producenta.
O ile trudno się z tym nie zgodzić, to jednocześnie należy stwierdzić, że producent przyrządu (który go produkuje, a nie koniecznie wzorcuje - bo taką usługę może dostarczyć niezależny podmiot) sugeruje taki termin, ponieważ jako producent, posiada najlepszą wiedzę aby stwierdzić, że w dłuższym niż sugerowany w instrukcji okresie jego przyrząd może stracić właściwości metrologiczne.
Pytanie więc: jak użytkownik może potwierdzić, że taki przyrząd spełnia wymagania metrologiczne, w zakresie mierzonych przez niego wielkości?
4. Ubezpieczenie i odpowiedzialność cywilna
W sytuacji gdy dojdzie do awarii budynku, instalacji elektrycznej, systemu wentylacyjnego, instalacji przeciwpożarowej, maszyny czy urządzeń w następstwie których powstały szkody, kluczowe staje się posiadanie aktualnych dokumentów, potwierdzających wykonanie wszelkich badań i pomiarów wymaganych prawem.
Ubezpieczyciele, a w ekstremalnych sytuacjach sądy, będą wymagać dostępu do dokumentacji oraz pomiarów dotyczących, np. budynków, instalacji, maszyn czy produktów. Nieocenione w takiej sytuacji będą poza protokołami z badań, świadectwa wzorcowania użytych do pomiarów przyrządów, potwierdzające m.in. ich sprawność w momencie przeprowadzania badań.
Brak aktualnych świadectw wzorcowania za okres w którym wykonano takie badania, może stanowić przyczynę odmowy wypłaty odszkodowania przez ubezpieczyciela. Nie udostępnienie takich dokumentów budzi podejrzenia co do rzetelności działania użytych przyrządów pomiarowych.
Na wykonującym pomiary ciąży obowiązek udowodnienia rzetelności jego pracy.
W najgorszym scenariuszu, może to nawet skutkować próbą przerzucenia odpowiedzialności za zaistniałe zdarzenie na podmiot wykonujący lub odpowiedzialny za pomiary i dopuszczenie instalacji, maszyny czy produktu do użytkowania niezgodnie z jego stanem faktycznym.
Tym samym aktualne świadectwa wzorcowania odgrywają dodatkową rolę zabezpieczenia w procesie weryfikacji poprawności wykonania usług pomiarowych - bądź pomiarów i mogą wpływać na decyzje ubezpieczycieli oraz sądów w kontekście rozstrzygania kwestii związanych z awariami, zniszczeniami czy wypłatą odszkodowań.
Jest to też jednym z dodatkowych powodów dla którego inspektorzy wymagają takich dokumentów od wykonawców pomiarów odbiorczych czy okresowych.
