22 831 25 21  22 831 42 56  merserwis@merserwis.pl

Czym jest wzorcowanie (kalibracja), a czym jest strojenie (adiustacja)?

Od kilkunastu lat w Polsce stosowane jest nazewnictwo dotyczące usług weryfikacji dokładności przyrządów pomiarowych świadczonych przez laboratoria, które zostało dostosowane do międzynarodowego i europejskiego nazewnictwa i standardów.

Pomimo tego nadal wiele osób nie tylko stosuje niepoprawne nazewnictwo, ale także błędnie definiuje czym jest wzorcowanie (czyli inaczej kalibracja) oraz czym jest strojenie (określone jako adiustacja). W całej sytuacji nie pomaga również to że wiele przedsiębiorstw, a nawet producentów aparatury kontrolno-pomiarowej, również stosuje błędną terminologię i przez to przyczynia się do dalszego utrwalania błędów.

W tym artykule postaramy się wyjaśnić wszelkie wątpliwości i odpowiedzieć na najczęściej zadawane pytania dotyczące zależności wzorcowania i strojenia.


Na wstępie spróbujemy w prosty i przystępny sposób zdefiniować czym są i czym nie są poszczególne usługi świadczone w tym zakresie.


Definicje uproszczone:

Wzorcowanie inaczej kalibracja (z ang. Calibration) - to operacja polegająca na ustaleniu wartości wskazywanych przez przyrząd wzorcowany w stosunku do odpowiadającym im wartościom wzorca miar.
Aktualnie należy używać zwrotu "wzorcowanie", które stosowane jest w miejsce zwrotu "kalibracja", ale jest z nim tożsame (oznacza to samo).

Strojenie inaczej adiustacja (z ang. Adjustment) - to operacja polegająca na przywróceniu przyrządu pomiarowego do stanu, w którym jego dokładność pomiarowa jest zgodna z danymi technicznymi określonymi przez producenta albo błędem akceptowalnym przez użytkownika.

Pełna definicja powyższych zwrotów znajduje się m.in. w dokumencie: “Międzynarodowy Słownik Terminów Metrologii Prawnej” str. 17, wydany przez Główny Urząd Miar i dostępny pod adresem: gum.gov.pl


Różnice w praktyce

Aby ułatwić wytłumaczenie zależności między wzorcowaniem i adiustacją, spróbujemy posłużyć się praktycznymi przykładami.

Wzorcowanie:
Za pomocą zadajnika napięcia o wysokiej dokładności (którego używamy jako wzorca), zadajemy napięcie o ustalonej wartości np. 100.00V, a następnie z podłączonego do tego zadajnika woltomierza (który wzorcujemy) odczytujemy wskazaną na nim wartość (np. 100.1V). Takie działanie powtarzamy dla kilku wartości napięcia (kilku wzorcowanych punktów) i dla każdego z tych punktów określamy różnicę wartości pomiędzy wartością wzorca i wartością odczytaną z przyrządu wzorcowanego.

Końcowym rezultatem całego procesu jest wystawienie świadectwa wzorcowania, które posiada tabelę z wynikami pomiarów i dodatkowe informacje dotyczące dat wykonania badania, użytych wzorców itp.

Jak wyjaśniono, wzorcowanie wykonywane jest zawsze w kilku (najlepiej co najmniej trzech) punktach, wybranych odpowiednio do zakresu pomiarowego wzorcowanego przyrządu i/albo możliwości technicznych laboratorium. W naszym przykładzie dla woltomierza, który mierzy napięcie od 0 do 300V mogą to być np. punkty: 100.00V, 200.00V, 300.00V.

T1 Przykładowa, uproszczona tabela z wynikami otrzymanymi podczas wzorcowania:

Wartość wzorcowa Wartość zmierzona przyrządem
100.00 V 100.1 V
200.00 V 210.0 V
300.00 V 299.0 V

Jeśli wyniki nie wskazują na żadne nieprawidłowości, wzorcowanie można uznać za wykonane.


Może jednak zdarzyć się że wyniki otrzymanie w trakcie wzorcowania znacząco odbiegają od oczekiwanych wartości.
W takim przypadku informacja ta jest przekazywana zleceniobiorcy, który powinien określić jak postąpić dalej z danym przyrządem.

W takim przypadku najczęściej dostępne są 3 możliwości:
- Dopuszczenie przyrządu z aktualnymi błędami (jeśli błędy takie są akceptowalne dla zleceniodawcy)
- Wycofanie przyrządu z użytku jako niesprawny
- Zlecenie wykonania osobnej usługi strojenia (adiustacji) która przywróci dokładność pomiarową zadeklarowaną przez producenta

W tym miejscu należy wyraźnie zaznaczyć że wzorcowanie (kalibracja) nie obejmuje usługi strojenia (adiustacji), a najczęściej zleceniodawcy uważają że kalibracja również obejmuje adiustację.


Poniżej przedstawimy scenariusz w którym przyrząd będzie wymagać strojenia.


Strojenie:
Po wykonaniu pierwszego wzorcowania (przykład opisany powyżej) okazało że wartości wskazywane przez przyrząd wzorcowany znacząco odbiegały od oczekiwań. 

T2 Przykładowa, uproszczona tabela z wynikami wzorcowania kwalifikującymi do strojenia.
Wartość wzorcowa Wartość zmierzona przyrządem
100.00 V 190.0 V
200.00 V 250.0 V
300.00 V 299.9 V

Jeśli laboratorium wykonujące wzorcowanie posiada wiedzę i możliwości techniczne wykonania strojenia (adiustacji) tego przyrządu (bo nie zawsze jest to możliwe), proponowane jest wykonanie osobnej usługi strojenia (adiustacji) dla tego przyrządu. Proces strojenia realizowany jest różnie w zależności od rodzaju przyrządu wzorcowanego, a także procedury zakładanej dla takiej czynności przez jego producenta.  Często wykonanie strojenia wymaga znacznie więcej czasu i pracy niż samo wzorcowanie.

Przykładowo dla woltomierza mierzącego napięcia od 0 do 300V, jak wykazano wzorcowanie może być wykonane tylko w 3 punktach.

W przypadku strojenia producent może wymagać wyregulowania wskazań przyrządu podlegającemu strojeniu w kilkunastu punktach, np. co każde 10V od 0 do 300V. W przypadku naszego woltomierza oznaczało by to zasymulowanie i odczytu wartości zmierzonej w 30 punktach, a następnie dla każdego z tych punktów wykonanie regulacji (strojenia), aby wskazania woltomierza były jak najbardziej dokładne.

Po zakończeniu procesu strojenia przyrządu, należy wykonać jego ponowne wzorcowanie, które pozwoli zweryfikować czy wykonana adiustacja przyniosła zakładany efekt.

1. Czy wynik wzorcowania może być błędny?

Wynik wzorcowania nie może być błędny ponieważ wzorcowanie co do zasady nie ustala czy wyniki wskazane przez przyrząd wzorcowany są poprawne czy błędne (za nielicznymi wyjątkami) . Na świadectwie wzorcowania nie umieszcza się więc oceny wyniku wzorcowania czy oceny poszczególnych pomiarów. Wzorcowanie ustala jedynie jakie są wskazania przyrządu wzorcowanego w porównaniu z wartościami wzorcowymi. Inaczej można powiedzieć że wzorcowanie opisuje stan zastały w przyrządzie bez wprowadzania w nim żadnych zmian.

2. Czy błędne wskazania oznaczają że przyrząd jest zepsuty / niesprawny?

Za przyrząd zepsuty / niesprawny uznaje się taki, który nie pozwala na wykonanie pomiarów w trakcie wzorcowania lub jest uszkodzony. Za uszkodzenie można uznać np. pękniętą obudowę, nie włączanie się, wskazywanie bez względu na wzorcową wartość zawsze takiej samej wartości, niepoprawne działanie jednej z kilku, osobnych funkcji pomiarowych w przyrządach wielofunkcyjnych. W powyższych przypadkach Świadectwo wzorcowania nie jest wystawiane, a przyrząd uznaje się za niesprawny.

3. Czy źle wskazujący przyrząd może otrzymać świadectwo wzorcowania?

Przyrząd wskazujący wartości z pewnym błędem nie może być uznany automatycznie za niesprawny, ponieważ w niektórych przypadkach błąd takiego przyrządu może być przez jego użytkownika uznany za nieistotny. Przykład: Termometr mierzy temperaturę w zakresie 0-100 St C z dokładnością +/- 1 stopni C określoną przez producenta. W trakcie wzorcowania wykazano że pomiar temperatury wykonany tym termometrem obarczony jest błędem +/- 3 stopnie C.  Ponieważ świadectwo wzorcowania nie zawiera pisemnej deklaracji co do poprawności działania, a użytkownik w procesie technologicznym zakłada dokładność +/- 5 stopni C to może on uznać że przyrząd ten może być przez niego stosowany jako spełniający jego wymagania. Oznacza to że celem bezpośrednim wykonania usługi wzorcowania jest określenie ew. błędów, a w gestii użytkownika pozostaje to czy błędy takie są dla niego akceptowalne i uznaje on przyrząd za właściwy do jego zastosowania. W laboratoriach wzorcujących obowiązuje niepisana zasada, że zawsze wtedy, kiedy wyniki pomiarowe znacząco odbiegają od oczekiwanych wskazań, zleceniodawca jest o tym informowany przez personel laboratorium przed wystawieniem końcowego świadectwa wzorcowania. Jeśli to możliwe oferowane jest dodatkowo wykonanie usługi strojenia (adiustacji) takiego przyrządu.

4. Czy kalibracja obejmuje regulację?

Jak już wyjaśniliśmy wzorcowanie jest tożsame z kalibracją. Powszechnym błędem jest zakładanie że kalibracja (czyli wzorcowanie) nie tylko polega na porównaniu wartości, ale także w przypadku błędnych wskazań na usunięciu takich błędów. Prawdopodobnie wynika to z błędu językowego. W języku angielskim słowo Calibration tłumaczone jest na polski jako Wzorcowanie (nie kalibracja jak mogło by się wydawać). W języku polskim słowo kalibracja kojarzy się w sposób automatyczny z regulacją (kalibruje/reguluje) co niestety w przypadku przyrządów pomiarowych jest błędne. Zawsze wtedy, kiedy w przyrządzie pomiarowym mamy do czynienia z wprowadzaniem zmian w sposobie w jaki wykonuje on pomiar mamy do czynienia ze strojeniem (adiustacją).

5. Czy każdy przyrząd można stroić (adiustować)?

Możliwość wykonania strojenia (adiustacji) uzależniona jest od producenta danego przyrządu oraz możliwości technicznych laboratorium wzorcującego. W starszych typach przyrządów pomiarowych strojenie (adiustacja) przyrządów odbywała się za pomocą analogowych potencjometrów, którymi regulowało się wskazania strojnego (adiustowanego) przyrządu pomiarowego. W erze cyfrowej sposób strojenia uległ zmianie i w większości przypadków wykonanie strojenia wymaga posiadania odpowiedniego oprogramowania dostarczonego przez producenta wzorcowanego przyrządu, interfejsów podłączeniowych (kabli), odpowiednich wzorców, a także posiadania procedury i doświadczenia w jej wykonywaniu. Oznacza to, że możliwość wykonania strojenia (adiustacji) ograniczona jest wyłącznie do tych podmiotów, które współpracują z producentem (posiadają jego autoryzację na wykonywanie takich usług). Jeśli podejrzewamy że wskazania mogą przekraczać akceptowalny próg błędu, zalecane jest korzystanie z usług laboratoriów umożliwiających wykonanie usług strojenia przyrządów producenta, które chcemy wzorcować.

Firma Merserwis posiada wyłączną autoryzację na naprawę, serwis, wzorcowanie i strojenie przyrządów firm Kimo i Metrel w Polsce.

6. Czy strojenie / adiustacja przyrządów jest płatna?

Najczęściej strojenie (adiustacja) jest osobną usługą i jest wykonywana za dodatkową opłatą. Jak już powyżej opisano wzorcowanie przyrządów pomiarowych odbywa się w kilku (zalecane w co najmniej trzech) punktach pomiarowych dobranych odpowiednio do zakresów pomiarowych przyrządu wzorcowanego i możliwości technicznych laboratoriów. Strojenie to proces znacznie dłuższy i bardziej pracochłonny i jest wykonywany w różny sposób dla różnego typu przyrządów pomiarowych. W trakcie wykonywania strojenia należy porównać i wyregulować od kilku do nawet kilkunastu punktów jednej lub kilku różnych wielkości (jeśli jest to przyrząd wielofunkcyjny). Ponadto w wielu współczesnych przyrządach do wykonania strojenia potrzebny jest specjalny kod odblokowujący, wydawany odpłatnie przez producenta przyrządu. Po wykonaniu strojenia (adiustacji) przyrząd jest ponownie wzorcowany w celu weryfikacji efektów strojenia.

W punktach proces ten wygląda następująco:
1) Wzorcowanie (Kalibracja)
2) Strojenie (Adiustacja)
3) Ponownie Wzorcowanie (Kalibracja)

7. Czy strojenie w okresie gwarancji wykonywane jest bezpłatnie?

Kwestia ta jest indywidualna. W pierwszej kolejności należy zapoznać się z warunkami gwarancji. Warto zauważyć że w znakomitej większości sondy i czujniki pomiarowe nie są objęte standardowymi warunkami gwarancyjnymi. Podejście producentów i podmiotów udzielających gwarancję jest różne, można jednak założyć że w przypadku błędnych wskazań przyrządu nie spowodowanych uszkodzeniem mechanicznym bądź niewłaściwym użytkowaniem/przechowywaniem w okresie gwarancyjnym, przyrząd zostanie zestrojony / adiustowany bezpłatnie, a serwis może wystawić dokument świadectwo strojenia (adiustacji) które nie zastępuje jednak świadectwa wzorcowania.

Świadectwo wzorcowania dla takiego przyrządu po naprawie wystawianie jest każdorazowo odpłatnie na koszt jego właściciela. Wynika to z tego że wzorcowanie jest usługą, której rezultatem jest wystawienie dokumentu: “świadectwo wzorcowania”. Usługa taka zostaje więc wykonana (zrealizowana) z chwilą przeprowadzenia wzorcowania i wydania do niego dokumentu to potwierdzającego i zawsze po naprawie zalecane jest wykonanie ponownego wzorcowania. Świadectwo wzorcowania nie gwarantuje w żaden sposób że przyrząd wzorcowany wskazuje wartości (uznane za poprawne) przez określony czas, a jedynie że wskazuje określone wartości na dzień wykonania tego wzorcowania.

Potrzebujesz więcej informacji? Zobacz:
FAQ - Najczęstsze zadawane pytania
Definicje związane z wzorcowaniem
Zlecenie wzorcowania

 

dotpay

Szczególnie polecamy

Z naszej oferty szczególnie polecamy aparaturę do pomiaru jakości energii elektrycznej: analizatory jakości energii i zasilania oraz analizatory parametrów sieci

Przyrządy wykorzystywane w laboratoriach i warsztatach: autotransformatory jednofazowe i trójfazowe, rezystory i oporniki suwakowe, oscyloskopy, zasilacze

Aparaturę dla branży energetycznej: przekładniki prądowe, kondensatory, systemy oceny efektywności energetycznej

Aparaturę do automatyki i kontroli: regulatory temperatury, wskaźniki tablicowe, rejestratory temperatury, termometry ostrzowe i inne...

Dystrybucja

Firma Merserwis jest bezpośrednim dystrybutorem w Polsce firm: Metrel, Kimo/Sauermann, Presys, Audio Precision, GW Instek, Circutor, Graphtec, Hanyoung, Lascar Electronics, Keysight.

Jesteśmy również krajowym dystrybutorem firm: Sonel, Lumel, Czaki Thermoproduct, RelPol, Tanel, Budenberg, Meatest i wielu innych...

Zapewniamy doradztwo, szkolenia, prezentacje oraz wzorcowanie mierników i serwis gwarancyjny oraz pogwarancyjny.

Dane kontaktowe

Merserwis Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Sp. k.
ul. Gen. Wł. Andersa 10
00-201 Warszawa, Polska
NIP: 5260058571

Kontakt
Tel: 22 831 25 21, 22 831 42 56
Fax: 22 887 08 52
E-Mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Godziny pracy
Dział Handlowy: Pon.-Pt. 8:00-16:00
Serwis Aparatury: Pon.-Pt. 8:00-16:00
Laboratorium Badawczo-Wzorcujące: Pon.-Pt. 8:00-16:00